Zeszyt

Pierwsze notatki o świecie Pana Misia. Jesień 2021 roku, czas „Entropii”.

Kiedy we wrześniu 2021 roku prace Michała pierwszy raz zawisły razem w mieszkaniu Macieja, okazało się, że to nie są osobne obrazki, tylko jeden świat. Maciej zaczął wtedy zapisywać to, co brat mówił o swoich postaciach. Michał przynosił figurkę albo deskę, opowiadał, kto to jest i skąd pochodzi, a Maciej notował ze słuchu i dopytywał.

Ten zeszyt jest najstarszym dokumentem projektu. Są w nim rzeczy, które wracają we wszystkich późniejszych rozmowach: rodowody, pogranicze, duchy, a przede wszystkim hasło, które Michał sam dał wtedy swojej sztuce: dyskryminacja.

O tym zapisie. To wybór z notatek Macieja. Pisownia jest uporządkowana, słowa i szyk zostały. Nawiasy kwadratowe to dopiski Macieja z zeszytu, znak (…) oznacza pominięcie. W zeszycie pada jedna data: 4 listopada 2021. Całość jest dostępna na żądanie. Napisz do nas.

Przy każdym dziele jest zdjęcie z katalogu i link do karty. Hasła z krzyżykiem prowadzą do słownika haseł, a indeks dzieł pokazuje, gdzie jeszcze o tym samym dziele mowa.

Hasło: dyskryminacjaSłowa MaciejaPierwsze kartkiDrugie podejścieSesja trzeciaSesja czwarta albo piątaSesja szóstaCo z tego wyrosło

Hasło: dyskryminacja

Michał o tym, z czego bierze się jego sztuka

#Dyskryminacja#Odmieńcy#Inspiracje#Pogranicze#Rodzina

OgólnieO co chodzi w tych pracach

„Prace inspirowane są dyskryminacją, nietolerancją, tęsknotą. Różnymi takimi sprawami: żeby ludzie się nie zabijali, z byle powodu nie robić wojny, żeby ludzie nie wytykali osób pokrzywdzonych, nie wyśmiewali braku ręki, nogi, niedowładu. Żeby nie wyszydzali (…), bo znam niepełnosprawnych, którzy są mądrzejsi od nich”.

InspiracjeGry, filmy, Biblia

„Inspirują mnie również gry komputerowe jak Wiedźmin, Władca Pierścieni, niektóre horrory, odwieczna walka piekła z niebem, żywych z umarłymi. Biblijna przepowiednia o armagedonie, czterej jeźdźcy apokalipsy: śmierć, otchłań, wojna i głód. Filmy jak Skazany na śmierć, Hellboy, i już mi palców zabrakło…”

InspiracjeTo, co innym wydaje się dziwne

„Co innym ludziom może wydawać się dziwne: inspiruje mnie cmentarz w nocy, piwnice, ruiny, pająki [łowca demonów walczy z demonem pod postacią pająka]”.

Skąd to się bierzeDziadek, pradziadek, podróże

„Historie opowiadane przez dziadka górnika, o kopalniach. Podróże z rodzicami po Dolnym Śląsku. Kontakty z ludźmi na granicy, z pogranicza, na przykład Łużyce [mają konflikt wewnętrzny tożsamości: kim jestem, do czego należę]. Mitologia słowiańska. Historie o kolejarzach, bo pradziadek. Lubię patrzeć, jak lokomotywa wyjeżdża z tunelu, obraz świateł wtedy mnie odpręża. I dźwięk lokomotyw parowych najbardziej mnie interesuje, WUUUU”.

InspiracjeMistrzowie

„Odnośnie polskich artystów moją największą inspiracją jest Jan Matejko. Oprócz tego Beksiński, Artur Grottger, Józef Mehoffer (…)”.

Przy oglądaniu filmu o SzukalskimPo co to wszystko

„Zostałem artystą, by pokazać, co ja czuję”.

„Chciałbym, żeby kiedyś na moją cześć nazwali ulicę albo postawili pomnik”.

Słowa Macieja

Notatki kuratora z tych samych kartek

Między opisami postaci Maciej zapisywał własne słowa-klucze. To pierwsza próba nazwania tego, co widzi u brata, i podział ról, który został do dziś.

  • Dyskryminacja. Hasło.
  • Granica: geograficzna, moralna, eschatologiczna.
  • Witalność przekraczająca granicę życia i śmierci. Imperatyw istnienia, misja, która przekracza śmierć.
  • Motywacje budowane pragnieniami i odczuciami: odrzucenia, krzywdy, zemsty, złości, odkupienia.
  • Ofiara i oprawca. „Kto jest zwycięzcą, a kto przegranym? Walka zdaje się być w równowadze”.
  • Prokurator i obrońca. Osądzenie według czynów.
  • Brat i braterstwo. Współtożsamość.
  • „Pan Miś syntaktyka, ja semantyka”.

„Nie ma nic pomiędzy. Jedynie istoty, ludzie, pochodzą z pogranicza lub są »półkrwi«. Tylko oni są w rozkroku, nie przyroda. Ona bije swoim surowym rytmem”.

„Źli żywi stają się dobrymi martwymi. Szukają odkupienia. (…) Dobrzy po śmierci stają się złymi, mścicielami”.

„Dlaczego ta sztuka jest prymitywna? Bo tyka pierwotnych, fundamentalnych emocji. Odrzucenia. Zemsty. Pogardy. Woli odkupienia. Miłości. Życia tak witalnego, że przezwyciężającego nawet i śmierć”.

Maciej Antoni Walczyk, zeszyt, 2021

Pierwsze kartki

Bez daty, początek zeszytu

Władca Czaszek, Śląska Dama, Znamię

Karta dzieła nr 151Karta dzieła nr 135

#Rodzina#Pogranicze

PostaćZnamię
On wychowywał się u dziadka, który był górnikiem i był polskim Norwegiem z Dolnego Śląska, zmarł nie wiadomo kiedy, od strony jego taty, którym był Władca Czaszek! A jego tata był nieślubnym synem drwala, być może upiornego drwala… i N.N., a jego mama była Celtyjką z Dolnego Śląska [niezrobiona], która zmarła w Czechach i była córką Celta i Polki.
PostaćŚląska Dama [obok Władcy Czaszek, za nim]
Ona była nieślubną córką Niemca, który był pochodzenia polskiego, on był kowalem, i N.N. [anonim, inna N.N.], która była szlachcianką, bo ona była córką rycerza, który był Czechem urodzonym na Dolnym Śląsku, a urodził się w Bolkowie, a zmarł w Świdnicy, i śląskiej chłopki. A ona była ostatnią dziewczyną Władcy Czaszek, a ona miała dwóch braci, ona wychowała się na zamku, a jej brat wychował się na zamku, a drugi brat na wsi.

Dzikus, Zwierzoczłek, Pająk i Wilkołak

Karta dzieła nr 10

#DobroIZło#Duchy

PostaćDzikus [za Zwierzoczłekiem, największy]
On i jego brat urodzili się pół ludźmi, a na pół zwierzętami na Dolnym Śląsku; ten jego brat Zwierzoczłek zmarł w Niemczech, a Dzikus zmarł w Czechach. Dzikus był opiekunem królewskich psów i jego tata też był opiekunem królewskich psów, był łowcą wiedźm, a ich mama była Polką z Dolnego Śląska (…).
PostaćPająk
Pająk to dusza wroga Dzikusa, a dusza, bo on jest duchem człowieka, który jako duch może przybierać postać człowieka, węża, pająka, myszy, a był polskim Szkotem, a on, to znaczy Dzikus, obciął mu obie dłonie i tak on zmarł, koniec.
PostaćDama z Polski i duch rycerza
Ona miała na imię Elżbieta, córka króla Polan i nieznanej kobiety, ona miała dwóch braci i była dziewczyną Zwierzoczłeka, urodziła się w Polsce, a zabił ją ten duch rycerza, który też jest obok, bo ona go nie kochała, tylko kochała Zwierzoczłeka (…). A ten duch rycerza był kiedyś dobry, ale stał się zły (…), a on przed swą śmiercią sprzedał duszę wiedźmie, bo chciał być nieśmiertelny.
PostaćWilkołak z Górnego Śląska
On jest wrogiem Zwierzoczłeka, on chce go zabić, bo chce być jedynym na pół człowiekiem, a na pół wilkiem, a on zabił ich rodziców [to znaczy czyich?!], a teraz oni chcą go zabić. A on urodził się jako wilkołak i zabił wielu ludzi, był Polakiem i był dobry i zły, a po tym, jak zmarł, przestał być człowiekiem, tylko duchem, który wygląda jak wilkołak, i on stworzył stwora z futra martwego wilka i węgla, aby on zabił karła Miłowita z Łużyc, koniec.
PostaćMiłowit z Łużyc
On był górnikiem w Łużycach i na Dolnym Śląsku, bo on w Łużycach się urodził i był nieślubnym synem Świętosława, górnika z Łużyc, który był polskim Niemcem, i nieznanej kobiety z Rusi, miał dwóch braci, a urodził się karłem i jest kumplem Zwierzoczłeka, i pomaga mu w walce z wilkołakiem, a zmarł w Świdnicy.

Drugie podejście

4 listopada 2021

Michał ze Śląska i Upiorna Dusza

Karta dzieła nr 243

To samo dzieło: Rozmowy o dziełach, 2024

#Rodzina#Duchy

PostaćMichał ze Śląska [dwustronny]
Nieślubny syn Zygmunta, polskiego Niemca, chłopa, który był z pogranicza, i Elżbiety, córki kowala. On miał brata i trzy siostry (…). Wróg Człekowilka, pseudonim „Wilk” [jest gdzieś indziej].
PostaćDama w Zielonej Sukni [obok niego, ruda]
Duch damy w zielonej sukni, córka Lecha, górnika, który wiedział, że jest Polakiem, i polskiej Skandynawki. Ma brata górnika. Ona pomimo tego, że Michał ze Śląska z nią zerwał, to dalej go kochała (…), aby być z nim czy w piekle, czy w otchłani, koniec.
PostaćDama Ognia [trzecia dama obok niego]
Była pierwszą ukochaną Michała ze Śląska i dlatego on porzucił Damę w Zielonej Sukni, bo kochał Damę Ognia. Ona była zielarką i za to ją spalono na stosie. Miała na imię Anna, Polka. Dama Ognia jest wrogiem Damy w Zielonej Sukni.
PostaćUpiorna Dusza [rewers tego obrazka]
To przeklęty demon, który prowadzi duszę w mroczną otchłań. Za swego życia był synem grabarza o imieniu Grzegorz, który był dobry, a potem stał się zły i okradał groby, przez to jest duszą na wieki wieków, która będzie w otchłani i piekle (…), a do Michała ze Śląska, Damy Ognia i Damy w Zielonej Sukni jest neutralny.

Potwór z pustelni

Karta dzieła nr 101

To samo dzieło: Rozmowy o dziełach, 2024

#Odmieńcy#Duchy

PostaćPotwór z pustelni [zielona figurka doczepiona do czarno-drewnianego tła z akcentami zieleni i oczami]
Nieślubny syn Mieczysława, polskiego Niemca, chłopa ze wsi polsko-niemieckiej na Śląsku, jego tata znał historię ich rodziny, i Beatrycze, pół Polki, pół Wikingi. On miał czterech braci. Potwór z Pustelni po śmierci swej i braci stał się zbuntowanym diabłem, który nie słuchał szatana ani zła (…), a nie ufa ludziom (…) i nienawidzi ludzi z niebieskimi oczami.
PostaćPostacie za nim
Dama i karzełek są z nim, bo tak samo nie ufają ludziom, bo byli niedoceniani [a opisów rozbudowanych brak].
Pytanie MaciejaDlaczego nie ma źrenic?
Wypalił sobie (…). Bo nie chciał przypominać człowieka.
Pytanie MaciejaCzym są oczy w tle?
Trofeum (…), które powiesił sobie jako zdobycz (…). Niebieskie oczy to wyjątkowe trofeum.
Pytanie MaciejaCzemu kółko?
Bo taka była deska. Zostawił, bo w tej krainie nie ma księżyca, jest tylko pustka.

Wisielec ze Śląska

Karta dzieła nr 102

To samo dzieło: Rozmowy o dziełach, 2024: Tło do Potwora z pustelniRozmowy o dziełach, 2024: Wisielec ze Śląska

#Duchy#Rodzina

PostaćWisielec [rewers]
Wisielec ze Śląska, nieślubny syn kata ze Śląska [innego niż w kolekcji, dotychczas niezrobiony], który był Polakiem, i Łużyczanki, która była córką chłopa. A on jest wisielcem, bo był mordercą (…). I miał adopcyjnego brata, który raz go zdradzał, a raz był z nim [raz mówił wrogom, gdzie on jest, a raz przepraszał go na kolanach]. (…) A te dwa wilki go bronią (…). A on po śmierci już nie jest człowiekiem, tylko duchem, który może przybrać każdą postać. (…) A miał na imię Władysław, a teraz nazywa się Brunatny. A to zwierzę to dusza jego psa, który jest tak jak jego pan duchem.
Pytanie MaciejaCzemu czerwone tło?
Zachodzące słońce i czerwone niebo. Jeden z wilków to duch jego psa, a drugi to zwykły wilk.

Polski Węgier i Czerwona Dama

Karta dzieła nr 289Karta dzieła nr 291

#Duchy

PostaćPolski Węgier [figurka naklejona na czarne tło z kobietą w czerwonej sukni]
Duch Miłosza, nieślubny syn Miesława i Węgierki, zwany Węgrem, ma dwóch braci, za życia był i dobry, i zły, za to go spalono, a dusza zmieniła się w zdeformowaną postać.
PostaćCzerwona Dama
Dusza kobiety o pseudonimie Czerwona Dama, jej imię to Jadwiga. [Opisy takie krótkie, bo rozdziela je opis trzeciej postaci, której nie wiadomo, czy Pan Miś zrobił, czy też nie…]

Michał Wiejski, Polski Frankenstein

Karta dzieła nr 118

#Odmieńcy#Dyskryminacja

PostaćMichał Wiejski [figurka z białymi oczami, czarna, obok kaplicy]
Pochodzi od polskich chłopów, zwany Polskim Frankensteinem. Urodził się zdeformowany. Miał siedmiu braci, za swego życia był traktowany jak potwór i dlatego sam siebie wygnał i skrył się w mroku, ale go znaleźli bojący się go ludzie (…), a jego zdeformowany duch przybrał postać zdrewniałej mumii o nazwie Polski Frankenstein. (…)

Sesja trzecia

Wilki, damy i światowid

Król Wilków

Karta dzieła nr 30

#Rodzina

PostaćKról wilkołaków [czarna figurka, szeroka, z zielonymi oczami, długie ręce i dwa wilki]
Król wilkołaków ma dwóch nieślubnych synów, którzy są obok niego pod postaciami wilków (…), ale mogą też być ludźmi. Wszystkie wilki go słuchają. Jego cztery kobiety zostały zabite [dlaczego? – Spalono je na stosie, bo uważano je za wiedźmy] (…).

Dama z nietoperzem, Dama Lasu

Karta dzieła nr 152Karta dzieła nr 31

#Rodzina#Duchy

PostaćSiostry
One były nieślubnymi córkami Wiesława, Polaka z Niemiec, który był wolnym człowiekiem i mordercą, i Anny z polsko-czeskiej rodziny z Niemiec (…), a potem wstąpił do zakonu i przybrał imię Michał, a potem był pustelnikiem, który walczył ze złem.
PostaćZielona ręka [na niebieskiej stronie Damy Lasu]
To trup, który chce wyjść z grobu, aby zabrać swoją byłą w zaświaty, a tą byłą była Dama Lasu, której duch przybrał postać pół kobiety, pół drzewa. (…) I on jest teraz złą zjawą.

Upiorny Wilkoczłek i Lech Krwawy Wilk

Karta dzieła nr 153Karta dzieła nr 29

#Rodzina

PostaćUpiorny wilkoczłek [figurka czarna z zielonymi oczami, urwane nogi, wystająca ręka]
To dusza człowieka, która była przeklęta (…); jest bratem Króla Wilków, a jego dziewczyna to Dama z Ognia [rewers Damy z Lasu]; za życia miała na imię Maria, była córką Bogdana z Dolnych Łużyc i Elżbiety ze Śląska, Polki.
PostaćLech, Krwawy Wilk [wilkołak z zielonymi oczami, czarny]
Dama z Ognia ma dwóch braci, a z upiornym wilkoczłekiem ma jednego nieślubnego syna o imieniu Lech (…), który woli, jak do niego mówią Krwawy Wilk.

„Światowid”: Dzikus, Krwista Dama, Mrok, Wędzelek

Karta dzieła nr 97

#Pogranicze#Duchy

PostaćDzikus [totem, dzikus na biało-czerwonym tle, brązowy ludzik]
Nieślubny syn śląskiego browarnika Miłosława, polsko-łużyckiego Czecha, i córki śląskiego kata. Dzikus dlatego, że po śmierci rodziców wychowywał się w lesie wśród wilków i niedźwiedzi, a jego brat był grabarzem.
PostaćKrwista Dama [na lewo]
Ona dalej kocha Dzikusa i gdy on umarł, jego dusza przybrała postać taką, jak miał za życia, czyli człeko-wilko-niedźwiedzia, ale na drzewie (…). I była Polką, a jej brat zaginął.
PostaćMrok [na lewo]
To dusza człowieka, który był dobry, ale stał się zły, i był Wiesławem z plemienia Polan (…), i pragnął znów być z rodziną, i też stał się panem, królem trupów.
PostaćWędzelek [trupia czacha, na czarno]
On nie wie, jak ma na imię, ale wie, że nie jest Germaninem, bo wyglądał inaczej niż Niemcy, i wiedział, że pochodzi z plemienia Pomorzan, a jego Germanie porwali, jak był mały (…), a jego porwali do Danii i nazwali Wędzelkiem [berserkiem miało być, ale się Panu Misiowi pomyliło…].

Kanibal-Wilkołak

Karta dzieła nr 82

To samo dzieło: Rozmowy o dziełach, 2024

#Autor

PostaćKanibal-Wilkołak [figurka wysoka, z pyskiem szczurzym obróconym profilem]
Kanibal-Wilkołak ze Śląska, brat N.N. z Dolnego Śląska, urodził się po śmierci taty. On, jak brat, był półbogiem. Wychowywał go kumpel taty, który był górnikiem, o imieniu Miłobór. (…) A on umierał dziesięć razy, za każdym razem zmartwychwstawał. Za dziewiątym razem (…) została po nim lewa ręka i z tej ręki urodził się na nowo, a teraz jest żywy, a nie martwy, tylko płaskorzeźbą na drewnie, którego wyrzeźbiłem. Jako półbóg może z trupów wrogów i zmarłych kumpli zmieniać ich dusze w zwierzęta.

Polski Złodziej

Karta dzieła nr 114

PostaćPolski złodziej
To Mieszko, chłop, nieślubny syn polskiego chłopa, który miał dwóch braci, i N.N., ma brata przyrodniego.

Sesja czwarta albo piąta

Numeracja niepewna już w zeszycie

Leśny Miesław, Dama z Lasu, Okrutny Wilhelm

Karta dzieła nr 99

#Duchy#Rodzina

PostaćLeśny Miesław [światowid brązowy, najbardziej na lewo]
Duch pustelnika z dolnośląskich lasów, nieślubny syn Lecha ze Ślęży (…). On po śmierci taty i mamy, i dwóch braci (…) i teraz jego duch tak wygląda, a jego brat ma pseudonim Potwór.
PostaćDama z Lasu
To ukochana Leśnego Miesława, ona była z rodziny polsko-niemiecko-wikińskiej, ona miała brata, który wolał być samotnikiem i mieszka w jaskini, i był nazywany Jaskiniowym Człowiekiem (…). [Czemu dziewczyna jest zielona? – Bo jest zgniła.]
PostaćOkrutny Wilhelm [czerwony]
Wróg Leśnego Miesława, który był z plemienia Polan, a Wilhelm to jego pseudonim, jego imię to Leszek. On był zbójem, który chciał być nieśmiertelny i sprzedał duszę diabłu, a po jego śmierci stał się złą duszą, a nie demonem (…).

Oprawca Dusz

Karta dzieła nr 96

To samo dzieło: Rozmowy o dziełach, 2024

#Rodzina#DobroIZło

PostaćOprawca Dusz [obok Damy Ognia, płaskorzeźba]
Potępiona dusza Mieczysława, który był wolnym człowiekiem (…), a potępiony, bo zabił ojca, który chciał zabić swego syna, czyli jego brata, a on ratował swojego brata, który stał się odludkiem i wolał towarzystwo samego siebie.
PostaćŁańcuchy
Oprawca Dusz (…) dostał czerwone łańcuchy z piekła od samego diabła (…).

Sesja szósta

Jaskiniowcy, las i górnicy

Brakujące Ogniwo

Karta dzieła nr 181

#Odmieńcy#Inspiracje

PostaćJaskiniowiec z podstawką [przyniósł dwóch jaskiniowców i podstawkę]
On też jest z plemienia Polan i też jest duchem, jest kumplem wojownika [druga figurka], bo byli z tego samego plemienia (…), a on się urodził zdeformowany i taki umarł, i jeszcze stracił rękę.
Pytanie MaciejaSkąd nazwa?
Brakujące ogniwo, bo zainspirowało mnie, jak oglądałem program o jaskiniowcach, i oni byli różni, wyglądali trochę jak małpy, trochę ludzcy, i to mnie zainspirowało.

Leśny Człowiek, Słowianin z lasu

Karta dzieła nr 15

#Wypalanie#DobroIZło#Rodzina

PostaćLeśny Człowiek
To Mściwój, polsko-niemiecki ubogi chłop ze Śląska, nieślubny syn Wiesława (…) i Ewy, która była zielarką. On trafił do piekła, bo chciał ratować ojca przed potępieniem, i brata, i dlatego sobie wypalił znaki, które chronią przed złem i demonami. A ten demon, z którym walczy, był za życia jego wujkiem od strony taty (…). [Wujek za życia robił tyle zła, że potem mu diabeł dał zamiast skóry, która mu gniła, żywy ogień. A bratanek nie chciał walczyć z wujkiem, chciał go uratować, ale wujek nie chce, żeby go ratować.]

Upiorny Drwal

Karta dzieła nr 238

#Duchy#Odmieńcy

PostaćUpiorny Drwal [w Szopie]
To dusza Mszczuja, drwala, który był chłopem i dobrym, i złym (…). Zginął przez uderzenie w czoło i to zdeformowało jego twarz (…), jego dusza przybrała postać zdeformowanego ciała z toporem w ręku. Koniec.
PostaćDuch
Jest przyrodnim bratem Upiornego Drwala, on był też drwalem, o imieniu Przemysław, był niesłusznie oskarżony (…) i dlatego jest jego duch w łańcuchach, które zardzewiały (…).

Sowa i Duch z cmentarza

Karta dzieła nr 14

#Duchy

PostaćSowa
To duch młodej kobiety, która była dziewczyną Kanibala-Wilkołaka [jest zrobiony]. Po jej śmierci jej dusza przybrała postać sowy, ale jej duch może też przybierać postać człowieka, a ona była Polką z Henrykowa na Dolnym Śląsku i miała brata, a ten duch z cmentarza był jej znajomym.

Górnik z Bolkowa

Karta dzieła nr 28

#Rodzina#Duchy

PostaćGórnik z Bolkowa
On urodził się w rodzinie górniczej, na granicy śląsko-niemieckiej (…). A on, Górnik z Bolkowa, był piątym nieślubnym [dlaczego nieślubnym? – bo jakoś mi się to podoba], on mieszkał w Bolkowie. (…) A ta ręka, co dotyka ducha rycerza, to ręka tego zabitego brata (…), a Górnik z Bolkowa zmarł nie wiadomo gdzie, ale on jako duch dalej walczy z duchem rycerza, który zabił jego brata.
PostaćDuch rycerza
Duch rycerza był Niemcem (…), on przed swą śmiercią sprzedał duszę [za co? – żeby być nieśmiertelnym] i teraz jako duch przyjął postać ognia w zbroi.

Co z tego wyrosło

Ten sam świat w późniejszych dokumentach

W zeszycie jest też pierwszy zapis wizji „Apokalipsy”: siedlisko wiecznego zła na wzór Mordoru z „Władcy Pierścieni”, którym „jak w Terminatorze” rządzi robot. Prace nad cyklem zaczęły się późną jesienią 2021 roku.

Do pięciu dzieł z tych kartek bracia wrócili trzy lata później, w listopadzie 2024 roku, już z kamerą: to Potwór z pustelni, Wisielec ze Śląska, Michał ze Śląska, Kanibal-Wilkołak i Oprawca Dusz. Odpowiedzi różnią się w szczegółach, ale rodowody i charaktery zostały.

Wystawa „Entropia”, 2021Rozmowy o dziełach, 2024Apokalipsa opowiedzianaGłos Pana MisiaIndeks dzieł w źródłach